भीमायनम् काव्यगुणेन सत्याग्रहान्दोलनस्य एकमालेख्यम्

Abstract

विंशशतकस्य प्राध्यापकः डॉ प्रभाशङ्‌करजोशिना विरचितं 'भीमायनम्' जीवनीमूलके चरितकाव्यम्। काव्यस्यास्य सर्गाणामुपसर्गाणां च नामकरणमनवद्यम्। एतदपि लेखकस्य बहवः ग्रन्थाः आसन्। संस्कृतसाहित्ये श्लोकाकारेण बाबासाहेवस्य आत्मकथामूलक काव्यमिदमपूर्वम्। रामायणादिमहाकाव्याद् विलक्षणरसादियुक्तं काव्यमिदमाधुनिकम्। यद्यपि पाठकमनसे अयं वीररसात्मकः इति स्वदते। 'नाटकं ख्यातवृत्तं स्यात्' इत्युक्ते'पि प्रबोधचन्द्रोदयस्य मृच्छकटिकस्य वा नायकः रामायणख्यातः महाभारतख्यातः वा नास्ति, किन्तु आदिपदेन कश्चिदपि नायकः अन्त्र गृह्यते। प्राचीने महाकाव्ये चरित्रेषु दिव्यभावः परिलक्ष्यते। 'भीमायनम्' इति महाकाव्ये तु नायकः साधारणः जनः।

अतः प्राचीनसाहित्यस्य तथाकथितानां नायकानां नायिकानां च गुणाः सर्वथा न सङ्गताः भविष्यन्ति ।। अतः कश्चन लक्षणभेदः अवशिष्यते। पाणिनिविरोधिभाषायाः प्रयोगेऽपि साहित्यकाराः तस्याः स्वागतं कृतवन्तः । लेखे एतस्य विषये चर्चा भविष्यति। विभावानुभावव्याभिचारिभावैः सह स्थायिभावस्य संयोगेन रसोत्पत्तिः स्यादिति अलङ्करशाखे उक्तम्। पश्चात् विरोधस्य स्थायिभावः रसे पर्यवसितः। विभावः, अनुभावः, व्यभिचारि च व्यक्तः विक्षोभरसस्य प्रस्तुतिः च प्रदेशमूलके अस्मिन् उत्तमवर्गरचनायां चर्चा कृता। अपि च अतीव अन्तिमं संक्षेपेण अलङ्कारस्य तथा शब्दालङ्कारस्य प्रयोगः लक्षणसमन्वयः चेति दर्शितः।